VI. L’Epistola di Orazio

VI
L’Epistola di Orazio ai Pisoni al lume della «Scienza nuova»
Note in margine
(dopo il 1730)
1.
De unitate poëmatis.
[vv. 1‐23]

Humano capiti... — Monstrosum poëma est, cuius partes in unam certam formam non congruunt: uti naturalia monstra sunt, quorum corpora ex aliis diversisque ab eorum natura partibus coaluere.

... cervicem pictor... — Recte poëta poësim picturae comparat: namque pictura mutum poëma, poëma loquens pictura dici solet. Et sane is optimus poëta est, qui sensilibus imaginibus res exponit, ut lectorum oculis, non intellectu, percipiantur.

... equinam | iungere si velit, et varias inducere plumas, | undique collatis membris,... — Ingeniose fingit hoc monstrum ex omnium animantium partibus, quae caelo, terra marique gignuntur; eaque ad duo summa genera revocat: rationis nempe expers et particeps.

... ut turpiter atrum | ... — Sordidum, sozzo: nam sordes nigrum colorem offundunt.

... desinat in piscem mulier formosa superne: | spectatum admissi, risum teneatis, amici? | Credite, Pisones, isti tabulae

fore librum | persimilem, cuius, velut aegri somnia, vanae | fingentur species: ut nec pes, nec caput uni | reddatur formae. — His verbis stat praeceptum de unitate poëmatis.

Pictoribus atque poëtis | ... — Id obiicitur inde quod poëta poësim cum pictura comparaverat.

... quidlibet audendi semper fuit aequa potestas. | Scimus et hanc veniam petimusque damusque vicissim. | Sed non ut placidis coëant inmitia; non ut | serpentes avibus geminentur,... — Eleganter dictum a partubus geminis.

... tigribus agni. | — Atqui sunt pictores qui eiusmodi monstrosas imagines eleganter depingunt, quae a nostris dicuntur «pitture di rabesco». Sed cum his componi possunt poëtae qui id agunt ut risum moveant, excitentque tragoediae quae in comoedias abeunt: uti ex Latinis Petronius Arbiter in Satyrica, quod sane quoddam poëmatis genus est, et ex Italis Alexander Tassonius in poëmate inscripto La secchia rapita.

Inceptis gravibus plerumque... — Apponit monstrosorum poëmatum exempla.

... et magna professis, | purpureus, late qui splendeat, unus et alter | adsuitur pannus;... — Cum eius generis purpurea chlamyde rex Armeniae Tyridates, Romae theatrum in sole ingressus, omnium spectatorum oculos in se convertit, quibus candens flamma prodire, incedere ac sedere visus est.

... quum lucus et ara Dianae, | et properantis aquae per amoenos ambitus agros; | aut flumen Rhenum,... — Parvus in Italia fluvius amoenissimus, non qui Germaniam a Gallia dividit, quem in Annalibus describit sublimis Tacitus.

... aut pluvius describitur arcus. | Sed nunc non erat his locus. Et fortasse cupressum | scis simulare:... — Satis scita emphasi «cupressum» dicit, qua nihil facilius pingi potest.

... quid hoc? si fractis enatat exspes | navibus, aere dato, qui pingitur?... — Ut, tabella in aede Neptuni suspensa, voti reus voto solutus sit.

... amphora coepit | institui; currente rota, cur urceus exit? | Denique, sit quidvis simplex dumtaxat et unum. — Haec est complexio praecepti de unitate poëmatis.

2.
De artis necessitate.
[vv. 24‐37]

Maxima pars vatum,... — Natura quidem cuiusque facultatis pars potissima est, sed incerta. Quare acuti homines caussas investigarunt ex quibus natura aut recte aut prave fecisset, et ita artes invenerunt, quarum praeceptis artifices in suis operibus efficiendis recta sequantur, prava declinent.

... pater et iuvenes patre digni, | decipimur specie recti: brevis esse laboro, | obscurus fio: sectantem levia... — Elegantias verborum.

... nervi | deficiunt animique;... — Robur sententiarum. Vitium formae temperatae.

... professus grandia turget; | ... — Idque est vitium formae sublimis.

... serpit humi... — Vilescit.

... tutus nimium timidusque procellae. | — Et id vitium est formae tenuis.

Qui variare cupit rem... — Poëma ornare. Dictum a veste varia.

... prodigialiter... — Miris fabulis.

... unam, | delphinum silvis appingit, fluctibus aprum. | — Quod nonnisi in universali diluvio eveniret; atque id tamen ipsum in omnium urbium, gentium, animantium submersione notare, ut ne dicam ridiculi, certe pusilli ingenii nota esset.

In vitium ducit culpae fuga, si caret arte. | Aemilium circa ludum... — Gladiatorium: unde Italis venit «giuocare di scherma».

... faber, unus et ungues | exprimet, et molles imitabitur aere capillos: | infelix operis summa, quia ponere... — Componere: namque ex aere membratim funduntur corporis partes, deinde ferruminentur. Atque heic recurrit superius praeceptum de unitate poëmatis. At Zeuxis Helenam Crotoniatibus pinxit compositam ex duodecim puellarum singulis membris, quibus

praestabant egregiis, et in unaquaque cetera non erant ad idem pulchritudinis instar; idque divinus pictor ex arte praestitit qua genus pulchrae feminarum formae quodammodo factum mente conceperat, in quod illae duodecim puellarum pulcherrimae partes muliebre corpus unum ex natura quidem, sed supra naturam pulchrae collatae, non verae pulchrae spectarentur. Ex quibus dictis hoc sane mirum confici potest: falsum poëticum esse quoddam verum metaphysicum, seu, ut nunc loquuntur, «d’idea», cum quo vera physica collata falsa esse videantur.

... totum | nesciet: hunc ego me, si quid componere curem, | non magis esse velim, quam naso vivere pravo | spectandum nigris oculis nigroque capillo.

3.
De facultate poetica.
[vv. 38‐41]

Sumite materiam... — In primis poëtam diligere poëmatis genus oportet, cuius habeat facultatem.

... vestris, qui scribitis, aequam | viribus, et versate diu quid ferre recusent, | quid valeant humeri. — Baiulorum exemplo, qui prius explorant onera, quibus ferendis pares suas sentiant vires.

Cui lecta potenter erit res, | ... — Cuius abeat facultatem, quae priscis dicebatur «faculitas», unde porro dicta «facilitas».

... nec facundia... — Quae ab ipsa nascitur facultate. Ea enim virtus orationis est, qua quae dicuntur, non ab auctore, sed ultro, sive ex se ipsis, atque adeo natura prodire videantur: unde Homeri poëmata et picturae Nicomachi a Graecis αὐτόστατα dicebantur; uti Ludovici Ariosti poëma et Francisci Guicciardini historiae apud nos Italos dici possent.

... deseret hunc, nec lucidus ordo. — Nam quae natura fiunt, ea ex aeterno rerum ordine nascuntur. «Facundia» autem et «lucidus ordo», quae heic dicit Horatius, ab Italis verterentur «naturalezza e propietá».

4.
De ordine fingendorum.
[vv. 42‐45]

Ordinis haec virtus erit et venus, haud ego fallor: | ... — Quia ordo pulchritudinem rerum gignit, cum et heic inferius poëta dicit: «Singula quaeque locum teneant sortita decenter».

... ut iam nunc dicat, iam nunc debentia dici | pleraque differat, et praesens in tempus omittat: | hoc amet, hoc spernat promissi carminis auctor. — Ad id servandum praeceptum tenenda quaedam de rebus humanis analysis idearum, quae omnia ab re, qua de agitur, aliena dividat; atque ea ipsa, quae rei insunt propria, alia in alia protinus infert; eaque ratione quod dicitur, ita suo tempore locoque prodit ut e re natum esse videatur: quemadmodum in natura rerum quaeque forma omnia sibi extranea ab se amovet, et cuiusque semen ab stirpe per suum truncum, ramum, ramale, stelum, prius florem, deinde fructum educit. Ad hoc exemplum quae ordine dicuntur, natura dici videntur. Hinc mira illa in oratione virtus latet, quae auditorem detinet, nec lectorem sinit librum nisi perlectum relinquere: quia hac, quam dicimus «idearum analysim», prima quodammodo se aperiunt ut mox pariant quae sequuntur. Hinc illa eximia dictorum laus, ut alii, quamvis acuti, si aetatem cogitent, magis proprie dicere non possint: qua ex caussa, nec aliunde, praeclara sapientum dicta celebrantur.

5.
De locutione poëtica.
[vv. 46‐72]

In verbis... — Id fortasse potissimum movit Horatium ad hunc scribendum De arte poëtica librum: quod ipsius detractores dicerent eum lyrica vocibus phrasibusque e graeca in

latinam linguam versis composuisse, namque in Satyris Epistolisque et hoc ipso De arte libro purus, putus, vulgaris latinus est.

... etiam tenuis... — Non «parcus», ut vulgo interpretantur, namque id praecipitur paulo inferius in verbis «dabiturque licentia sumpta pudenter»; sed «tenuis» heic significat quod nos diceremus «con dilicatezza».

... cautusque serendis, | dixeris egregie,... — Appositissima voce dictum: nam, ut «egregium» est «e grege delectum», ita locutio poëtica e vulgari supra vulgarem linguam assurgit. Quam praecipue conflant «verba de medio lecta» quae dicit Cicero, quibus in primis hoc ipsum numero fit: quod Horatius dicit «egregie dicere».

... notum si callida... — Nempe tenuis et cauta, quod superius dixit.

... verbum | reddiderit iunctura novum. Si forte necesse est, | indiciis monstrare recentibus abdita rerum: | ... — Animi sententias, quae latine manifestari non possunt.

... fingere cinctutis... — Quum antiquos dicit, antiquo vocabulo perbelle utitur. «Cinctutus» enim antiquitus dicebatur pro «cincto», et «cincti» pro «militibus», qui ut plurimum rudes sunt: unde «discinctus» pro «militia exauctoratus». Quare non existimem heic ab Horatio intelligi Marcum Cethegum, quem Cicero in Bruto inter priscos oratores enumeret.

... non exaudita... — Intellecta.

... Cethegis | continget: dabiturque licentia sumpta pudenter: | ... — Parce.

... et nova fictaque nuper habebunt verba fidem, si | graeco fonte cadant,... — Exeant, terminentur: nam exitus ut rerum ita verborum dicuntur «casus».

... parce detorta. Quid autem | Caecilio Plautoque dabit Romanus, ademptum | Virgilio Varioque? — Eximio poëtae tragico, qui Orestem tragoediam scripserat, qua Latini Graecis non invidebant, ad quem Virgilius et Horatius ipse sua deferebant emendanda poëmata. Et heroica poësi quoque excelluisse, ipsique Virgilio praestitisse, dat coniiciendum idemmet

Horatius in oda Ad Agrippam: «Scriberis Vario fortis et hostium | victor».

Ego cur, acquirere pauca | si possum, invideor? Quum lingua Catonis et Ennii | sermonem patrium ditaverit, et nova rerum | nomina protulerit? Licuit, semperque licebit, | signatum praesente nota producere nomen. — Et sane verba sunt notae rerum: unde «notatio» dicitur in topica locus quod ab ipsa vi verbi argumentum suppeditat. Sunt item monetae quibus homines animorum commercia agitant; iisque monetis, sapientes aureis, qui paucis verbis multa significant, elegantes argenteis, qui verborum numero numerum rerum exaequant, vulgares et rudes aereis quampluribus verbis pauca dicunt.

.....
6.
De carminum generibus.
[vv. 73‐85]

Heic Horatius praecipua carminum genera exequitur et quod materiam poëticam excipit.

Res gestae regumque ducumque et tristia bella | quo scribi possent numero... — Versu nempe hexametro, qui et amplitudine et gravitate cetera versuum genera exsuperat. Quanquam enim iambicus tetrameter, sive octonarius, tantis quantis hexameter temporibus metiatur, tamen iambus a brevi incipit, qui rhythmum celerem gignit; at spondeus sive dactylus incipit a producta, qui numerum gravem efficiunt: ut idem Horatius heic in Arte iambum «pedem citum», spondeos «stabiles» dicit.

... monstravit Homerus. | — Fallitur heic Horatius, namque ante Homerum quamplurimos poëtas heroicos Cicero affirmat in Bruto, et Eusebius in Praeparatione evangelica nominatim enumerat Phoemonoëm, Thamyridem, Demodocum, Aristeum aliosque. Certe ante heroicos narrantur poëtae theologi, qui hexametris versibus cecinere, uti Orpheus, Amphion, Linus, Museus, Hesiodus, eosque hexametris versibus suam theologiam

concepisse testantur Orphica, quae carmina quanquam subditiva a criticis habeantur, tamen qui ea confinxit, hexametris consignavit, ut vera vulgo probaret, quod poëtae theologi eo carminis genere usi fuerint. Procul dubio Hesiodi Theogonia

hexametris est modulata. In Nova scientia eius rei principium et caussae exponuntur, in qua demonstratur primos gentium populos natura extitisse poëtas: unde omnes prophanae historiae fabulosa habent principia, gentiumque origines a diis aut heroibus revocant, eosque ipsos naturaliter heroica lingua et hexametro carmine — quod omnium antiquissimum est et «heroicum» dicitur, quia heroum tempore celebratum — locutos esse.

Id graviter evincit antiquissima illa Graecorum traditio, quae narrat ipsos, a Pythone misere infestatos, opem Apollinis implorasse primo heroico versu, quem fudere spondaicum: «ιὦ/ παιάν, ιὦ παιάν, ιὦ παιάν», quem, Pythone occiso, quum Apollini victori acclamarent, prae exsultante laetitia dactylicum protulere «ω» in «οο» duplicato et dypthongo «παι» diviso in syllabas duas. Cuius traditionis haec mansere vestigia: ut versus hexameter a Pythone occiso «pythius» diceretur, et omnibus sedibus, praeterquam ultima, dactylo cederet. Ex quibus dissertatis communis illa grammaticorum opinio convellitur, uno ore affirmantium linguam poëticam fuisse prorsa oratione posteriorem.

Versibus impariter iunctis... — Hexametro nempe et pentametro.

... querimonia primum; | post etiam inclusa est voti sententia compos. | Quis tamen exiguos elegos... | — Tenues, humiles, qui sui dissimiles brevissimo verborum ambitu currunt, ut hexameter breve orationis membrum contineat, pentameter in duo breviora incisa fundatur. Quae omnia sane decent duos pusilli animi affectus: tristitiam letitiamque.

... emiserit auctor, | grammatici certant, et adhuc sub iudice lis est. | Archilochum proprio rabies armavit iambo. | — Nam pes iambus a brevi incipit, in longum desinit, qui motus est naturae contrarius et irae proprius, quae, initio concitata, in fine languescit.

Hunc socci cepere pedem... — Comoedia.

... grandesque cothurni; | ... — Tragoedia. Sed tragoedia longe prior comoedia nata est; et quidem iambus tragico poëmati convenit, quod populorum iram in tyrannos ciere debet. Sed quonam pacto deinde iambus in comoediam traductus est, quae exhibet amores, amoenitates et risus? Ex Novae scientiae principiis solvitur haec difficultas: quod, cum tragoedia inventa est, quod longe post epopoeiam evenit, graeci populi iambico carmine naturaliter loquebantur: deinde ex vana exempli observatione in comoediam intrusum est, quum iam Graeci prorsa oratione uterentur.

... alternis aptum sermonibus... — Ut prorsa oratione scribentibus ultro iambi passim exciderent.

... et populares | vincentem strepitus,... — Etenim natura comparatum ut qui cantant vocem extollant. Sed, cum tragoedia orta est, in quoquo parvo theatro populus erat numerabilis, ut inferius idem Horatius observat, ut histrionibus clamore opus non esset quo a spectatoribus exaudirentur.

... et natum rebus agendis. | — Aptum actui fabularum. Quod confirmat superius a nobis dictum: graecos populos primum carmine heroico, deinde iambico, tandem prorsa oratione loquutos esse.

Musa dedit fidibus divos, puerosque deorum, | et pugilem victorem, et equum certamine primum | et iuvenum curas, et libera vina referre. — Tandem provenit poësis melica, quae lyrica poëmata ex choreis iambisque ut plurimum concinnantur. Choreus namque est naturae conveniens, ut qui a producta incipit, in correptam desinit, uti naturaliter motus principio tardior, in fine velocior est. Et ita hoc genus poëseωs temperatum, quod laudat deos, heroas, ludorum victores, puellas, quae in deliciis habentur, et vitia, ex acribus iambis et lenibus trochaeis commistum est.

7.
De decoro poëtico.
[vv. 86‐88]

Descriptas servare vices... — Heic generatim de poëtico decoro praeceptum proponit: quod in poëmate, sive epico sive dramatico, teneri oportet ut poëta servet vices seu partes, quas sui poëmatis personis semel adscripsit.

... operumque colores... — Poëmatum mendacia, ut Plautus «obtinere colorem» dixit mendacium excogitare, quod ab omni eius parte pro vero probes.

.....
8.
De decoro styli poëtici.
[vv. 89‐118]

Versibus exponi tragicis res comica non vult: | indignatur item privatis ac prope socco | dignis carminibus narrari coena Thyestae. | Singula quaequae locum teneant sortita decenter. | — Hinc incipit particulatim decori praecepta tradere, et primum quidem de decoro styli poëtici. Quod quanquam in argumentis de comoedia et tragoedia proponat, sunt tamen epopoeiae quoque etiam communia.

Interdum tamen et vocem comoedia tollit, | iratusque Chremes tumido delitigat ore, | ... — Quia ira affectus est naturae sublimis, unde Homerus in Iliade iram Achillis canit.

... et tragicus plerumque dolet sermone pedestri. | — Quia infirmi animi est dolore percelli.

Telephus et Peleus, cum pauper... — Legerem «cur pauper», qua unius literulae correctione et acutior est sententia et latina oratio rectior.

... et exsul uterque, | proiicit ampullas et sesquipedalia verba: | si curat cor spectantis tetigisse querela. | — Ex superiori emendatione heic legendum «querela?».

Non satis est pulchra esse poëmata:... — Quae tantummodo delectant ingenium, quum iis acclamatur «euge!», «belle!»,

«sophos!»: quod sane fit quum animus ociatur, nec ullo affectus moto cietur.

... dulcia sunto, | et quocumque volent animum auditoris agunto. — Quae suaviter afficiant animos.

Ut ridentibus arrident, ita flentibus adsint | humani vultus: si vis me flere, dolendum est | primum ipsi tibi. Tunc tua me infortunia laedent, | Telephe vel Peleu:... — Maximi momenti de eloquentia praeceptum, ut oratores, exempli gratia, in medias reorum miserias phantasia coniiciantur, ut vere misera eorum oratio auditores ad miserationem commoveat.

... male si mandata loqueris, | ... — Partes tibi attributas, vices tibi adscriptas.

... aut dormitabo aut ridebo. — Nullum evidentius est argumentum poëtam vel oratorem nihil dicere quando, dum dicit, auditores aliud agunt, quia tunc illorum animos non alloquitur.

.....

Format enim natura prius nos intus ad omnem | fortunarum habitum: iuvat aut impellit ad iram | ... — Affectum sublimem, ut superius diximus.

... aut ad humum moerore gravi deducit et angit. — Quo dicuntur afflicti «abbattuti».

.....

Intererit multum Davusne loquatur an heros, | maturusne senex an adhuc florente iuventa | fervidus, et matrona parens an sedula nutrix, | mercatorne vagus cultorne virentis agelli, | Colchus an Assyrius, Thebis nutritus an Argis. — Heic agit de personarum decoro a conditione, aetate, fortuna, vitae instituto, natione et moribus civitatis.

9.
De deligendo tragoediae subiecto.
[vv. 119‐135]

Aut famam sequere, aut sibi convenientia finge, | scriptor. — Heic ad decorum apposite dat praecepta de deligendis tragoediarum argumentis, ubi «famam» intelligit historiam poëticam.

Honoratum si forte reponis Achillem, | ... — Cui ab Iove, Troianorum Graecorumque res moderante, honor est restitutus, quem Agamemnon laeserat, quum ei Briseidem abduxerat, qua in re totum Iliadis poëma occupatur.

... impiger, iracundas, inexorabilis, acer, | iura neget sibi nata, nihil non arroget armis. — Quos Achilli mores Homerus attribuit. Atque hic est Achilles, cuius virtutem maximus poëtarum Graeciae populis imitandam proponit, quemque perpetuo «irreprehensibilis» adiuncto cohonestat. Quod sane omnes philosophos et philologos solicitat et contorquet; nec ullis quantumvis socraticis allegoriis, quibus eminet Plato et Plutarchus, ii hoc nodo se expediunt, quia qualis ab Homero canitur, talis ab rudi Graecorum vulgo, tempore quo nulli adhuc erant philosophi, Achilles accipitur. Sed in Nova scientia demonstratur Homerum graecis populis ferocibus adhuc cecinisse Achillis gesta, quae, recurrente barbarie, gentes suspexere et sunt admiratae, quae dicebantur «bravure di duellanti».

.....

Difficile est proprie communia dicere: tuque | rectius iliacum carmen diducis in actus, | quam si proferres ignota indictaque primus. — Hoc in loco omnes interpretes sunt misere hallucinati. Dicit enim Horatius difficile esse ex generibus philosophicis confingere genera poëtica sive personas ideales tragoediarum. Sed haec difficultas obtinet in tragoediis, et in comoedia nova Graeci id ipsum et facile et feliciter praestitere, cuius personas nonnisi ex generibus philosophicis fingere ius fuit. Id sane turbat quidquid hactenus de poëseωs origine scriptum dictumque sit. Nam, philosophia artibusque poëtica et critica inventis, nullus poëta heroicus Homero extitit, nedum maior, vel par; sed vel praestantissimi ei sunt longo intervallo secundi. Haec quaestio ex Novae scientiae principiis dissolvitur, qua demonstratur primos graecarum ut et aliarum gentium fundatores natura fuisse poëtas, qui cum praeinsigni ruditate philosophorum genera intelligere non possent, et ad scientias, quae sine eiusmodi generibus non constant, iter intendere primulum conarentur, quaedam sibi illustria exempla

finxere, ad quae tanquam genera ipsi omnia cuique generi pertinentia affingebant, et sane quaeque luculentissima, quae pene brutas ipsorum mentes excitare et in se convertere possent, ut omnia fortia facta Achilli, Ulyxi omnia sedula consilia: quae ab universa natione conficta ob id erant maxime sensui communi convenientia, in quo praeter cetera poëticum decorum spectatur. Haec duo poëtica historiae subiecta Homerus sumpsit, alterum Iliadis, alterum Odysseae. Hinc illud est quod Aristoteles in Arte poëtica mendacia poëtica ab uno Homero scite commenta dixit; id numero ipsum quod Horatius heic dicit, ex Homero argumenta tragoediarum sumenda esse: quia Homerus tempore heroico floruit, quo naturaliter ab Graecis eiusmodi characteres heroici exprimebantur. At vero, cum a Socratis temporibus Graecia ad excultissimam humanitatem pervenisset, ex generibus, quae philosophi de humanis moribus intellexerant, unde morum characteres postea Theophrastus per genera philosophica scripsit, novae comoediae genera poëtica, sive characteres, sive personae, facile a Menandro, eius principe, conficta sunt, quae in theatro vulgus vitae officia docerent, quod, ut genera metaphysica difficile percipit, ita facile illustribus movetur exemplis.

Publica materies... — Hic locus ab interpretibus adhuc intellectus non est: quod eruditissimus Andreas Dacier, in suis ad hunc locum notis, agnoscit. Dicit enim Horatius quod «publica materies», hoc est fabula homerica,...

privati iuris erit,... — ... fiet fabula propria.

... si | nec circa vilem patulumque moraberis orbem, | ... — Ubi interpretes prorsus nugantur, quum «orbem vilem patulumque» exponunt longa episodia. Sed episodia, quod longa, non idcirco sunt vilia, uti, exempli grata, illa Torquati Tassi duo: de hortorum Armidae deliciis et pastoris ad Erminiam sermo de rusticae vitae felicitate; quorum prius ornatae, alterum tenuis notae est; utrumque sane longum, neutrum tamen vile quis dixerit. Sed «orbe vili patuloque» intelligit Horatius paraphrases: uti quidam otiosae plebeculae in latum orbem coactae nostros italos poëtas cantando legunt et quamque

stropham vulgaribus verbis ac sententiis exponunt: a quo «orbe», qui Graecis κύκλος dicitur, circumforaneus poëta ab Horatio paullo inferius «scriptor cyclicus», pro «vili», appellatur. Igitur Horatii sententia est: «si nec fueris Homeri paraphrastes».

... nec verbum verbo curabis reddere fidus | interpres,... — Si nec fueris Homeri ex graeca in latinam linguam traductor.

... nec desilies imitator in arctum, | unde pedem proferre pudor vetet aut operis lex. — Si neque fueris servilis Homeri imitator. Quae tria cum declinaveris, circa eandem fabulam fies Homeri aemulator, si cures tragicam personam ab Homero desumptam, ex iis ipsis moribus quos Homerus illi attribuit, alia nova conformia dicere et agere commentus sis; eaque ratione, novae fabulae auctor et, ut uno verbo dicam, poëta existes.

10.
De propositione poëmatis heroici.
[vv. 136‐145]

Nec sic incipies, ut scriptor cyclicus olim: | «Fortunam Priami cantabo et nobile bellum». | — Heic digreditur Horatius ab instituto argumento de fabularum decoro et de poëmatis heroici propositione praeceptum tradit et Odysseae exemplum apponit.

Quid dignum tanto feret hic promissor hiatu? | Parturient montes: nascetur ridiculus mus. | — Numero ipso vilem sententiam exprimit.

Quanto rectius hic, qui nil molitur inepte: | «Dic mihi, Musa, virum, captae post tempora Troiae, | qui mores hominum multorum vidit et urbes»! | — «Vir», Latinis, Graecorum «heroem» significat. Sic Virgilius: «Arma virumque cano».

Non fumum ex fulgore,... — Ut palearum flamma, quae, illico ac brevi collucens, mox in longum desinit fumum.

... sed ex fumo dare lucem | cogitat... — Ut robora, quae, principio diu fumantia, tandem accensa edunt candentem ignem ac diuturnum. Illi sunt libri qui superficiariam, hi vero qui

profundam doctrinam continent: illi, semel lecti, te explent; quo magis hos legas, magis proficias.

... ut speciosa dehinc miracula promat: | Antiphaten Scyllamque et cum Cyclope Charybdin. — Quae multum habeant speciei seu raritatis.

11.
De heroici poëmatis ordine.
[vv. 146‐152]

Nec reditum Diomedis ab interitu Meleagri, | nec gemino bellum troianum orditur ab ovo. | Semper ad eventum festinat, et in medias res | non secus ac notas auditorem rapit,... — Pergit Horatius digredi ab argumento de fabularum decoro, et de heroici poëmatis ordine hoc tradit praeceptum, ut eius media in principio, initia in medio narrantur. Sic Homerus bellum troianum ab nono eius anno, Virgilius fundationem romanae gentis a tempestate qua Aeneas Carthaginem delatus est, Torquatus Tassus Hierosolymorum liberationem a sexto anno quo bellum in Asiam Christianis illatum erat, sua poëmata incipiunt.

... et quae | desperat tractata nitescere posse, relinquit. | — Id praeceptum religiose Tassus servavit, qui suos heroas nunquam prandentes, nunquam coenantes inducit.

Atque ita mentitur, sic veris... — Nimirum iis quae natura fiunt.

... falsa... — Nempe miracula.

... remiscet, | primo ne medium, medio ne discrepet imum.

12.
De cuiusque aetatis decoro.
[vv. 153‐178]

Tu quid ego, et populus mecum desideret, audi. — Redit poëta ad propositum supra argumentum de fabularum decoro, et singillatim exequitur mores cuiusque aetatis, quod generatim antea proposuerat eo loco: «maturusne senex».

.....

Imberbis iuvenis, tandem custode remoto, | gaudet equis canibusque et aprici gramine campi; | cereus in vitium flecti, monitoribus asper; | utilium tardus provisor, prodigus aeris | sublimis... — Gloriae appetens.

... cupidusque, et amata relinquere pernix.

Conversis studiis, aetas animusque virilis | quaerit opes... — Potentiam.

... et amicitias, inservit honori: | commisisse cavet,... — Quod virum fortem decet.

... quod mox mutare laboret.

.....

Ne forte seniles | mandentur iuveni partes pueroque viriles, | semper in adiunctis aevoque morabimur aptis. — Quia quisque, vel e vulgo, notat se non dicturum facturumve quod suae aetati poëta appingit.

13.
Praecepta quaedam generalia de poësi dramatica.
[vv. 179‐219]
.....

Non tamen intus | digna geri, promes in scaenam; multaque tolles | ex oculis, quae mox narret facundia praesens. — Nuncii, qui evidenti narratione rem oculis spectatorum subiiciat.

.....

Neve minor neu sit quinto productior actu | fabula, quae posci vult et spectata reponi. | — Haec sunt dramatis partes quae in scholis dicuntur «quantitativae»; nam quae appellantur «formales» sunt tres: protasis, quae fabulam constituit; epitasis, quae involvit; catastrophe, quae dissolvit.

Nec deus intersit, nisi dignus vindice nodus | inciderit. — Tunc recurritur ad machinam, quum fabula miraculose involuta est.

.....

Actoris partes chorus officiumque virile | defendat. — Fungatur officio boni viri.

.....

Tibia non, ut nunc, orichalco iuncta tubaeque | aemula; sed tenuis simplexque foramine pauco | adspirare et adesse choris erat utilis... — Quae, eadem recurrente rerum civilium serie, rediit, quae dicitur «oboè».

... atque | nondum spissa nimis complere sedilia flatu, | ... — En cur supra dicebamus iambum non idcirco dramatis in principium accommodatum ut vinceret strepitus populares.

... quo sane populus numerabilis, utpote parvus, | et frugi castusque verecundusque coibat. | — Castitate qua Cicero in Legibus ait «deos caste adeunto». Nam ludi, in quibus agebantur comoediae, edebantur in honorem deorum, quibus sacrificaturos prius lavari oportebat.

Postquam coepit agros extendere victor, et urbes | latior amplecti murus, vinoque diurno | placari genius festis impune diebus, | accessit numerisque modisque licentia maior. | — Ex eodem recursu caussarum, musica nostri temporis metris utitur brevioribus et levioribus rhythmis.

Indoctus quid enim saperet liberque laborum | rusticus urbano confusus, turpis honesto? | Sic priscae motumque et luxuriam addidit arti | tibicen... — Id ipsum numero, quod nunc faciunt «le correntine francesi».

... traxitque vagus per pulpita vestem. | — Errans, ut nunc spectatur gallica saltatio.

Sic etiam fidibus voces crevere severis, | et tulit eloquium insolitum facundia praeceps: | utiliumque sagax rerum, et divina futuri | sortilegis non discrepuit sententia Delphis. — Quia musica principio ad canendas deorum laudes inventa est, et nunc sane summi pontificis oraculum consuli oporteret, ut cantui gregoriano, quo in sacris utimur, admisceretur cantus qui dicitur «figuratus».

14.
De tragoediae origine.
[vv. 220‐250]

Carmine, qui tragico vilem certavit ob ircum, | mox etiam agrestes satyros nudavit, et asper | incolumi gravitate iocum tentavit, eo quod | illecebris erat, et grata novitate morandus | spectator, functusque sacris, et potus et exlex. | — Heic poëta incipit verba facere de tragoedia, de cuius historia quaedam ex antiquis traditionibus satis obscura et confusa tradit, quae, ex Novae scientiae principiis illustrata ac distincta, primum dramaticae personae inventum, et veram etymi rationem, qua «tragoedia» dicta est, evidenter demonstrant. Caper enim Graecis τράγος dicitur, unde «tragoedia» appellata: sed non iccirco quod hircus victoribus eius certaminis vili praemio daretur, quod Horatius ipse heic miratur; sed quia prima dramatica persona haec satyri inventa est, quam naturae conveniens fuit ut rustici homines, inter quos primos poëtica historia dramaticum poëma ortum narrat, caprinis pellibus pedes, crura et coxas tegerent, pectora et ora vini faecibus ungerent, et cornibus denique frontes armarent; eoque pacto prima theatri persona extitit.

Verum ita risores, ita commendare dicaces | conveniet satyros, ita vertere seria ludo: | ne quicumque deus, quicumque adhibebitur heros, | regali conspectus in auro nuper et ostro, | migret in obscuras humili sermone tabernas; | aut, dum vitat humum, nubes et inania captet. | Effutire leves indigna tragoedia versus, | ut festis matrona moveri iussa diebus, | intererit satyris paulum pudibunda protervis. | — Huiusmodi dramatum nullum ex antiquitate exemplum ad nos perlatum, sed ex hoc Horatii loco audacter definire licet satyram fuisse drama quo et tragicae et comicae personae in scenam prodibant. Qua similitudine Latinis satyra fuit edulium in quo diversa ciborum genera confundebantur: unde postea «lex per satyram» dicta, quae plura ac diversa rerum capita complectebatur.

Non ego inornata... — Agit de stilo satyrico.

... et dominantia nomina solum | verbaque, Pisones, satyrorum scriptor, amabo: | ... — Quae item dicuntur verba nativa, quae ad id ipsum significandum nata sunt quod animo praeconceperis, et in eo explicando dominantur: quo verborum genere Horatius in Satyrarum libris summa cum laude usus est.

... nec sic enitar tragico differre colori, | ... — Non a tragica magniloquentia, ut interpretes vulgo interpretantur, sed a satyrica puritate et elegantia, quia prima tragoedia, ut supra diximus, hoc genus satyrae fuit, quod est idem numero ipsum quod paullo superius poëta dixit: «Ne quicumque deus» etc..

... ut nihil intersit, Davusne loquatur, et audax | Pythias, emuncto lucrata Simone talentum, | an custos famulusque dei Silenus alumni. | Ex noto fictum carmen sequar, ut sibi quivis | speret idem, sudet multum frustraque laboret | ausus idem. — Non heic agit Horatius de argumento satyrae deligendo, sed de satyrici stili difficultate: ubi detractoribus suis respondet, qui ipsius satyras contemnebant a locutionis facilitate.

Tantum series iuncturaque pollet, | tantum de medio sumptis accedit honoris. | Sylvis deducti caveant me iudice fauni, | ne velut innati triviis... — Qui Romae in conducta quidem domo nati sunt.

... ac pene forenses, | ... — «Del vil mercato».

... aut nimium teneris iuvenentur versibus... — Nempe lascivis.

... unquam, | aut immunda... — Sordida.

... crepent ignominiosaque dicta. | — Quae alterius famam laedunt.

Offenduntur enim quibus est equus et pater... — Hoc est patricii.

... et res, | ... — Intelligit senatores, qui censu, non genere, in ordine censebantur.

... nec, si quid fricti ciceris probat et nucis emptor, | aequis accipiunt animis donantve corona.

15.
De metris dramatum.
[vv. 251‐274]

Heic agit Horatius de metris dramatum propriis.

Syllaba longa brevi subiecta vocatur ïambus, | pes citus,... — Ut in praesenti musica nota brevis in systematis principio praeposita productae celerem rhythmum significat.

... unde etiam trimetris... — In graeca musica dicuntur «dipodiae», ut quaeque dipodia duobus pedibus metiretur.

... accrescere iussit | nomen iambeis, quum senos redderet ictus. | — Tempore quod nostri temporis musici dicunt «tempo a cappella», quod est omnium celerrimum.

Primus ad extremum similis sibi: non ita pridem | tardior ut paullo graviorque veniret ad aures, | spondeos stabiles in iura paterna recepit | commodus et patiens: non ut de sede secunda | cederet aut quarta socialiter. — Nam in sexta nunquam cessit spondeo, quod argumento est principio iambicum natum esse ex solis iambis compositum; uti in versu hexametro, quia initio spondaicus natus est, ut in Nova scientia demonstratur, nunquam ultimum pedem dactylo cedit.

.....

In scenam missos magno cum pondere versus, | ... — Supple «esse». Atque haec infinita oratio heic vicem recti obtinet, quod regit verbum «premit»: ex quo sermonis genere est si dicas «hoc facere turpe est».

... aut operae celeris nimium curaque carentis, | aut ignoratae premit artis crimine turpi. | Non quivis videt immodulata poëmata iudex, | et data romanis venia est indigna poëtis. | Idcircone vager scribamque licenter? Et omnes | visuros peccata putem mea, tutus, et intra | spem veniae cautus? — Quia non omnes visuros putem.

.....

Si modo ego et vos | scimus inurbanum... — Scurrile.

... lepido seponere dicto, | legitimumque sonum digitis callemus et aure. — Ut in poësi italica nedum digitis numerando versuum syllabas, sed aure legitimum eorum sonum callemus; et in latina quoque poësi calleremus, si tempora syllabarum, non arte, uti nunc mortua lingua, sed natura, uti ea vivente, a pueris disceremus.

16.
De dramaticae poëseωs historia.
[vv. 275‐294]

Ignotum tragicae genus invenisse Camenae | dicitur,... — Hinc Horatium doctrinam de satyra, sive de antiquissima tragoedia, incipere oportuit.

... et plaustris vexisse poëmata Thespis, | ... — Vindemiae tempore, quibus uvas ad torcularia et lacus ferebant: quorum antiquissimum vestigium in nostra Campania permansit, ubi vinitores dicuntur vulgo «cornuti», et impune habent honestos viros feminasque procacibus dictis impetendi licentiam.

... quae canerent agerentque peruncti faecibus ora. | — Quare satyri pectore et ore rubicundi finguntur. Ubi ridere licet mythologos, qui, in errorem inducti quod vox πάν «totum» vel «universum» significat, in dei Panis fabulam eruditam mythologiam obtrudunt, quod pedes, crura, coxae caprinae terram sylvosam, pectus et os rubicundum elementum ignis, cornua solem lunamque significent. Sed heic illa haud spernenda oritur difficultas: — Quî tragoedia, quae postea in eam sublimitatem evecta est ut Plato eam epopoeia grandiorem existimet, his rudissimis principiis orta est; et Homerus, Eupoli multo prior, incomparabilis heroicus poëta repente extitit? — Haec difficultas ex Novae scientiae principiis facile solvitur, quibus demonstratur Homerum in tertia heroicorum poëtarum aetate provenisse, et heroicam poësim, non minus rudem quam heic dramatica narratur, primulum ortam esse. Quod graviter confirmatur tum eo quod de carminis heroici origine superius

dictum est, quae primorum hominum infantiam apertissime probat; tum ipsis antiquissimis fabulis, quae satis inconditae ineptaeque ad nos usque pervenerunt. Ut illa primae aetatis poëticae, utpote quae rem statim post diluvium tradit: Deucalio et Pyrrha coniuges super Parnassi montis iugo ante deae Themidis templum lapides ante pedes positos post terga reiiciunt, et homines nascuntur. Et illa mediae aetatis poëticae: Cadmus serpentem occidit, eius serit dentes, lapidem in medium iacit, ex sulcis homines armati cooriuntur, secumque ipsis confligunt, et Cadmus in serpentem convertitur. Quae fabula ex nostrae mythologiae historicae principiis poëticam quingentorum ferme annorum historiam complectitur.

Post hunc personae pallaeque repertor honestae | Aeschilus, et modice instravit pulpita tignis, | et docuit magnumque loqui nitique cothurno. | — Id haud vere dicit Horatius, nam magnum loqui iam antea docuerat Homerus.

Successit vetus his comoedia, non sine multa | laude;... — Quia famosos homines publica reprehensione dignos fabulis traducebat, ut, eo metu, civitatis proceres bonas artes exsolerent.

... sed in vitium libertas excidit,... — Ut perderet viros optimos, uti Aristophanes, Nebularum fabula, perdidit sanctissimum Socratem.

... et vim | dignam lege regi. Lex est accepta, chorusque | turpiter obticuit, sublato iure nocendi. | — Quia antiqua comoedia argumenta sibi sumebat summates viros, qui in ore omni populo erant. At comoedia nova, cuius princeps Menander habetur, privatas personas fingit. Quare ad illud Simonis in Andria: «Meum gnatum rumor est amare», Davus mutiens subdit: «Id populus curat scilicet».

Nil intentatum nostri liquere poëtae, | nec minimum meruere decus vestigia graeca | ausi deserere et celebrare domestica facta: | vel qui praetextas,... — Quae respondebant Graecorum tragoediis. In iis namque personae nobiles, quae praetextas gerebant, inducebantur.

... vel qui docuere togatas. | — Quae graecas comoedias referebant. Toga enim Romani vulgo utebantur, quare «gens

togata»; uti «palliata», a «palliis» quae gerebant, Graecorum natio dicta est.

Nec virtute foret clarisve potentius armis | quam lingua, Latium, si non offenderet unum | quemque poëtarum limae labor et mora. — Fastidium, ut in emendandis poëmatis morosi fastidiosi essent.

Vos, o | Pompilius sanguis, carmen reprehendite, quod non | multa dies et multa litura coërcuit, atque | perfectum decies non castigavit ad unguem. — Id ipsum posterius dicit: ut «poëmata nonum premantur in annum».

17.
De facultatis poëticae instrumentis.
[vv. 295‐332]

Ingenium misera quia fortunatius arte | credit... — In omni facultate id verum est, sed in poëtica omnium maxime: nam in quavis facultate naturae vitium labore improbo sive obstinato suppleveris, quod in poëtica omnino negatur. Ratio autem eius est quia poësis sola natura extitit, cum ante poësim nullae artes inventae essent, quando omnes artes ex poësi natae sunt, ut in Novae scientiae principiis demonstratur. Quare Homerus, ante omnes philosophos artesque poëticas et criticas, summus poëtarum poëta extitit, quem posteris sequi datum, aemulari, nedum superare, negatum est.

... et excludit sanos Helicone poëtas | Democritus... — Quia prima poësis, nempe theologica, ex quodam divino furore nata est, quo poëtae theologi, prími gentium fundatores, correpti, deos inter se versari sibi videre videbantur. Quod aperte docetur Novae scientiae principiis. Quare poësis hanc habet suae originis proprietatem, ut natura plurimum constet.

.....

Scribendi recte sapere est et principium et fons... — Id alterum nunc poëticae facultatis praecipuum instrumentum, philosophia: quia fabulae nunc sunt genera poëtica ex generibus philosophorum consita, ut supra diximus.

.....

Respicere exemplar vitae... — Hoc est intueri vitam humanam in sua idea optima: quod non alibi discitur nisi in evolvendis philosophis qui de moribus ac vitae officiis scripserunt.

... morumque iubebo | doctum imitatorem... — Qui non alterius artificis opera, sed ipsam veram naturam sibi imitandam proponit: ut tres pictores principes in suo certo pingendi genere, Bonarrota in sublimi, Urbinas in tenui, Titianus in temperato excelluerunt.

... et vivas hinc ducere voces. — Id ipsum est quod superius diximus: falsum poëticum esse verum metaphysicum, sive in idea optima, ad quod vera physica comparata falsa esse comperiuntur.

.....
18.
De fine poëseωs≥./
[vv. 333‐346]

Aut prodesse volunt aut delectare poëtae, | aut simul et iucunda et idonea dicere vitae. — Finis poëseωs, quum primum orta est, fuit utilitas, qua gentes fundatae sunt, ut paullo inferius dicetur; deinde alter successit, delectatio. Sed poësis reipublicae utilis nulla, nisi quae, media delectatione, utilitatem sibi praecipuum finem proponat.

.....

Ficta voluptatis caussa sint proxima veris: | nec quodcumque volet, poscat sibi fabula credi; | neu pransae lamiae vivum puerum exstrahat alvo. — Materia poëseωs maxime propria est non impossibile, sed credibile, ut supra diximus: sed gentes omnia de diis credidere, praeterquam ut mortuos in vitam revocare possent.

.....

19.
De critica poëtica.
[vv. 347‐390]

Sunt delicta tamen quibus ignovisse velimus. — Heic incipit Horatius tradere praecepta de critica poëtica.

.....

Ut pictura poësis erit: quae, si propius stes, | te capiat magis... — Sic poëma notae tenuis.

... et quaedam si longius adstes. | — Sic poëma notae grandis.

Haec amat obscurum: volet haec sub luce videri. | Iudicis argutum... — Solers, quod et facile et cito advertit. ... quae non formidat acumen, | haec placuit semel, haec decies repetita placebit.

.....

Ut, gratas inter mensas symphonia discors, | et crassum unguentum, et sardo cum melle papaver | offendunt: poterat duci quia coena sine istis; | sic, animis natum inventumque poëma iuvandis,... — Delectandis, ut «iuvat spectare», «è bello star a vedere».

... si paullo summum decessit, vergit ad imum.

.....

Si quid tamen olim | scripseris, in Metii descendat iudicis aures, | et patris et nostras; nonumque prematur in annum, | membranis intus positis. — Quod superius dixit «decies castigavit ad unguem».

.....
20.
De poëtices laudibus.
[vv. 391‐407]

Silvestres homines... — Gravissima omnium et maxima poëtices laus, quod ea humanam societatem fundavit, cum omnes gentium populi ab aliquo deo vel heroë suas origines repetant.

... sacer... — Sacerdos, quia primi gentium sacerdotes fuerunt poëtae.

... interpresque deorum, | ... — Qui Graecis dicitur μύστης;/ unde prima gentium mysteria fuere fabulae poëtarum, et prima theologia mystica fuit quam professi sunt poëtae theologi.

... caedibus et victu foedo deterruit Orpheus, | dictus ob hoc lenire tigres rabidosque leones. | — Atqui Orpheus venit nongentis annis post graecam nationem inceptam fundari.

Dictus et Amphion, thebanae conditor urbis, | saxa movere sono testudinis, et prece blanda | ducere quo vellet. — At Amphion floruit trecentis annis post Thebas a Cadmo conditas. His difficultatibus in Nova scientia fit satis.

Fuit haec sapientia quondam | publica privatis secernere, sacra profanis; | concubitu prohibere vago, dare iura maritis; | oppida moliri, leges incidere ligno: | sic honor et nomen divinis vatibus atque | carminibus venit. — Prima sapientia vulgaris fuit poëtica. Quare ab historia poëtica sunt repetendae origines rerumpublicarum, legum omniumque artium ac scientiarum, quae humanitatem perfecere. Quod in Novae scientiae, secundae editionis, libro secundo praestitum est: qui liber est huius loci horatiani quidam perpetuus commentarius.

.....
21.
Iterum de poëtices instrumentis.
[vv. 408‐411]

Natura fieret laudabile carmen an arte | quaesitum est: ego, nec studium sine divite vena, | nec, rude quid possit video, ingenium: alterius sic | altera poscit opem res et coniurat amice. — Redit ad instrumenta facultatis poëticae, de quibus dictum est supra.

22.
De studio poëtices.
[vv. 412‐418]

Qui studet optatam cursu contingere metam | multa tulit: fecitque puer, sudavit et alsit, | abstinuit venere et vino. — Hoc praeceptum in poëtica, oratoria et quavis alia facultate servandum, ut flagrantissimo studio excolatur.

.....
23.
De censore deligendo.
[vv. 419‐433]

Dat praeceptum de deligendo censore.

.....
24.
De censoris officio.
[vv. 434‐476]

Heic censoris munus exequitur.

.....